જાણો ભગવાન શ્રી હરિ વિષ્ણુજીના 9 અવતારો વિશેની કથા ટૂંકમાં, કલ્કિ અવતાર....

 

ધરતી પર જ્યારે પણ અધર્મ વધે છે ત્યારે ત્યારે ભગવાન શ્રી હરિ વિષ્ણુ અધર્મનો નાશ કરી ધર્મની સ્થાપના કરવા માટે ધરતી પર અવતાર ધારણ કરીને આવે છે. ભગવાન શ્રી હરિ વિષ્ણુજીએ આવી રીતે ધરતી પરથી અધર્મનો નાશ કરવા માટે અલગ અલગ નવ અવતાર લીધા અને ધર્મની સ્થાપના કરી. ત્યારે ચાલો આજે એમના નવ અવતારી વિશે ટૂંકમાં જાણીએ.

ભગવાનના શ્રી હરિ વિષ્ણુજીના નવ અવતારોનું સંક્ષિપ્ત વર્ણન નીચે મુજબ છે:

૧. મત્સ્ય અવતાર (Matsya)

સત્યયુગના પ્રારંભમાં જ્યારે પ્રલય આવ્યો, ત્યારે ભગવાને મત્સ્ય (માછલી) રૂપ ધારણ કર્યું હતું. આ અવતારનો મુખ્ય હેતુ વેદોનું રક્ષણ કરવાનો અને સૃષ્ટિના બીજ સમાન સપ્તર્ષિઓ તથા રાજા સત્યવ્રતને બચાવવાનો હતો. હયગ્રીવ નામના અસુરે વેદોની ચોરી કરી હતી, જેને મારીને પ્રભુએ જ્ઞાનનું રક્ષણ કર્યું. પ્રલયના જળમાં નાવને પોતાના શિંગડા સાથે બાંધીને ભગવાને સપ્તર્ષિઓને સુરક્ષિત સ્થાને પહોંચાડ્યા હતા. આ અવતાર આપણને શીખવે છે કે જ્યારે આખું જગત વિનાશના આરે હોય, ત્યારે પરમાત્મા જ એકમાત્ર આશરો બને છે.

૨. કૂર્મ અવતાર (Kurma)

દેવો અને દાનવો જ્યારે અમૃત મેળવવા માટે સમુદ્ર મંથન કરી રહ્યા હતા, ત્યારે ભગવાને કૂર્મ (કાચબા)નું રૂપ લીધું હતું. મંથન માટે વપરાતો મંદરાચલ પર્વત જ્યારે સમુદ્રના તળિયે બેસવા લાગ્યો, ત્યારે ભગવાને પોતાની પીઠ પર પર્વતને ધારણ કર્યો. પ્રભુના કઠોર કવચ પર પર્વત ફરતો રહ્યો અને ૧૪ રત્નોની પ્રાપ્તિ થઈ. આ અવતાર ધૈર્ય અને આધારે આપવાની શક્તિનું પ્રતીક છે. ભગવાનની કૃપા વિના કોઈ પણ મોટું કાર્ય સિદ્ધ થઈ શકતું નથી.

૩. વરાહ અવતાર (Varaha)

હિરણ્યાક્ષ નામના દૈત્યએ જ્યારે પૃથ્વીને ચોરીને સમુદ્રના તળિયે સંતાડી દીધી, ત્યારે ભગવાને વરાહ (જંગલી ભૂંડ) અવતાર લીધો. ભગવાને પાતાળમાં જઈને અસુરનો વધ કર્યો અને પૃથ્વીને પોતાના દાંત પર ઉઠાવીને ફરી સ્થાપિત કરી. આ અવતાર પૃથ્વીના ઉદ્ધાર અને સંકટ સમયે રક્ષણનો સંદેશ આપે છે. તે દર્શાવે છે કે ભગવાન પોતાના ભક્તો અને આ સૃષ્ટિના અસ્તિત્વ માટે અત્યંત પછાત ગણાતા રૂપો પણ ધારણ કરી શકે છે.

૪. નરસિંહ અવતાર (Narasimha)

ભક્ત પ્રહલાદની રક્ષા માટે અને અત્યંત અભિમાની હિરণ্যકશિપુના નાશ માટે ભગવાને નરસિંહ (અડધું મનુષ્ય અને અડધું સિંહ) રૂપ ધારણ કર્યું. હિરণ্যકશિપુને વરદાન હતું કે તે નર કે પશુ, દિવસે કે રાત્રે, અંદર કે બહાર મરી ન શકે. ભગવાને સંધ્યાકાળે, ઉંબરા પર બેસીને, પોતાના નખ દ્વારા તેનો વધ કર્યો. આ અવતાર ભક્તિની શક્તિ અને "ઈશ્વર કણ-કણમાં વસે છે" તે સત્યને સાબિત કરે છે. પ્રભુ પોતાના ભક્તના વચનને પાળવા થાંભલામાંથી પણ પ્રગટ થાય છે.

૫. વામન અવતાર (Vamana)

રાજા બલિએ જ્યારે ત્રણેય લોક જીતી લીધા, ત્યારે દેવોના રક્ષણ માટે ભગવાન બટુક બ્રાહ્મણ (વામન) બનીને આવ્યા. તેમણે રાજા બલિ પાસે માત્ર ત્રણ ડગલાં ભૂમિનું દાન માંગ્યું. શુક્રાચાર્યના વારવા છતાં દાનવીર બલિએ હા પાડી, ત્યારે ભગવાને વિરાટ સ્વરૂપ ધારણ કરી બે ડગલામાં પૃથ્વી અને આકાશ માપી લીધા. ત્રીજું ડગલું બલિના મસ્તક પર મૂકી તેને પાતાળનું રાજ્ય સોંપ્યું. આ અવતાર અહંકારના વિસર્જન અને સમર્પણની પરાકાષ્ઠા દર્શાવે છે.

૬. પરશુરામ અવતાર (Parshurama)

જ્યારે ક્ષત્રિય રાજાઓ મદમાં અંધ બનીને પ્રજા પર અત્યાચાર કરવા લાગ્યા, ત્યારે ભગવાને જમદગ્નિ ઋષિના પુત્ર તરીકે અવતાર લીધો. તેમણે પોતાના અમોઘ શસ્ત્ર 'પરશુ' (કુહાડી) થી પૃથ્વીને ૨૧ વાર નક્ષત્રિય કરી હતી. પિતાની આજ્ઞાનું પાલન અને અન્યાયી સત્તાનો નાશ એ આ અવતારનું મુખ્ય પાસું છે. પરશુરામજી ચિરંજીવી માનવામાં આવે છે, જે આજે પણ મહેન્દ્ર પર્વત પર તપસ્યા કરી રહ્યા છે. તેઓ બ્રાહ્મણ તેજ અને ક્ષત્રિય વીરત્વનું અદભૂત મિશ્રણ છે.

૭. શ્રી રામ અવતાર (Rama)

ત્રેતાયુગમાં ભગવાને મર્યાદા પુરુષોત્તમ શ્રી રામ તરીકે અવતાર લીધો. આ અવતાર દ્વારા તેમણે આદર્શ પુત્ર, આદર્શ પતિ અને આદર્શ રાજા કેવા હોય તે જગતને શીખવ્યું. રાવણ જેવા પ્રકાંડ પંડિત પરંતુ અહંકારી રાક્ષસનો વધ કરીને તેમણે ધર્મની સ્થાપના કરી. રામરાજ્યની કલ્પના આજે પણ સુશાસનનું સર્વોચ્ચ ઉદાહરણ માનવામાં આવે છે. "સત્ય" અને "વચન" માટે સર્વસ્વ ત્યાગ કરવાની પ્રેરણા આપણને શ્રી રામના જીવનમાંથી મળે છે.

૮. શ્રી કૃષ્ણ અવતાર (Krishna)

દ્વાપર યુગમાં પૂર્ણ પુરુષોત્તમ તરીકે ભગવાને શ્રી કૃષ્ણ અવતાર ધારણ કર્યો. કંસના કારાગારમાં જન્મીને તેમણે અનેક લીલાઓ કરી અને અધર્મનો નાશ કર્યો. મહાભારતના યુદ્ધમાં અર્જુનના સારથિ બનીને તેમણે 'શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા'નું અમૃત જ્ઞાન આપ્યું. આ અવતારમાં ભગવાને પ્રેમ, રાજનીતિ, જ્ઞાન અને કર્મનો સમન્વય સમજાવ્યો છે. શ્રી કૃષ્ણ એ સાક્ષાત્ પરબ્રહ્મ છે, જેમણે હસતા મુખે જીવનની દરેક પરિસ્થિતિનો સામનો કરવાનો બોધ આપ્યો છે.

૯. બુદ્ધ અવતાર (Buddha)

કળિયુગના પ્રારંભમાં જ્યારે યજ્ઞોમાં પશુબલી વધી ગઈ અને ધર્મના નામે પાખંડ શરૂ થયું, ત્યારે ભગવાને ગૌતમ બુદ્ધ તરીકે અવતાર લીધો. તેમણે 'અહિંસા પરમો ધર્મ'નો ઉપદેશ આપ્યો અને શાંતિનો માર્ગ બતાવ્યો. કરુણા અને દયાના સાગર એવા બુદ્ધે લોકોને આંતરિક સત્ય શોધવા પ્રેરણા આપી. આ અવતાર મનુષ્યને સાદગી, ત્યાગ અને જીવમાત્ર પ્રત્યે સંવેદના રાખવાનું શીખવે છે. ધર્મ એ બાહ્ય પ્રદર્શન નહીં પણ આંતરિક શુદ્ધિ છે, તે આ અવતારનો સાર છે.

ભગવાન શ્રી કૃષ્ણએ ગીતામાં પણ કહ્યું છે કે જ્યારે જ્યારે અધર્મ વધશે ત્યારે એનો નાશ કરવા માટે તેઓ આ ધરતી પર અવતાર લઈને આવશે અને ધર્મની સ્થાપના કરશે. કહેવાય છે કે કળિયુગના અંતમાં જ્યારે અધર્મ એની ચરમસીમાએ હશે ત્યારે ભગવાન શ્રી હરિ કલ્કિ અવતાર લઈને આવશે અને ફરી એકવાર ધર્મની સ્થાપના કરશે...